Ovde ili bilo gde
Francuska filmska republika poseduje sve elemente bioskopske geografije, planine, kanjone, reke, doline, šume, kamenjare i pustinje. Medjutim geografska retkost u francuskom i svetskom filmu su bezdani.
Film Gavran ( Le Corbeau, c/b 84 min, Francuska, 1943) Žorža Kluzoa vremenom je od bezdana postao kanon ili mera za bitne filmske kategorije koje će se pojaviti kasnije, najviše kao francuski temelj klasičnog američkog film noara, kasnih četrdesetih i ranih pedesetih godina.
Francuzi za Francuze
Desetog maja 1940 Nemački Treći Rajh napada Holandiju, Belgiju i Francusku. Holandija i Belgija kapituliraju za nekoliko dana dok će dvadeset drugog juna, posle intervencije francuskog maršala Petena, treća Francuska republika potipisati kapitulaciju u putničkom vagonu u Retondeu; istom putničkom vagonu u kojem je Imperijalna Nemačka potpisala kapitulaciju 1918 posle Prvog svetskog rata. Vagon je posle toga po Hitlerevoj naredbi dignut u vazduh. Francuska kao najsnažnija evropska kontinentalna armija koja u većini slučajeva nije koristila radio vezu i slepo – gluvo verovala u nepobedivost utvrdjene Mažino linije, poražena je za šest nedelja, i time postala corpus delicti za jednu od najvećih vojnih pobeda u istoriji ratovanja.
Ono što Imperijalna Nemačka nije uspela u kasno leto 1914, marširajući prašnjavim putevima prema Parizu, nemački Vermaht je uspeo praktičnom primenom blitzkrieg-a,munjevitog rata, zasnovanog na sinhronizovanoj upotrebi avijacije i oklopnih jedinica, sa maksimalnom upotrebom radio veze na svim taktičkim perimetrima.
Francuska republika je zatim podeljena na nemačku okupacionu zonu i francusku “slobodnu zonu” poznatiju kao Viši republika.
Francuska za vreme nemačke okupacije je zemlja pocepana geografski i ideološki, ekonomski eksplotisana i religiozno proganjana. Nemačka je diktirala kako Francuzi treba da žive svoj život, od broja cigareta po danu, do broja talaca koji će biti streljani u ime odmazde zbog akcija pokreta otpora, koji je imao levu i desnu frakciju. To je bilo vreme gladi, straha i opasnosti u kome je film značio skoro pa ništa.
Za one koji su preživeli okupaciju film je bio jedini način bekstva iz svakodnevnog mraka u svetlo u mraku, bioskop.
U tim bioskopima izmedju jeseni 1940 i proleća 1944 proizvedeno je i prikazano preko 200 igranih filmova.
Mnogi francuski reditelji su svoje prve filmove snimili u tom periodu; Breson, Kluzo i drugi.
Takav kulturni procvat u periodu potčinjenosti je jedinstveni paradoks u modernoj istoriji, i kao takav postavlja pitanje; kako je bilo moguće da relativno nezavisna, esteski važna kinematografija opstane u destrukciji cele nacije ? Odgovor na to pitanje je u volji njihovih okupatora.
Karta za obalu u magli
Francuski film 30 – tih godina, poznatiji kao “poetski realizam”, pored nemačkog, britanskog i do neke mere italijanskog i japanskog filma, najbitniji je kontinentalni bioskopski program, sa gotovo svim rasprodatim projekcijama.
Naslovi kao; Velika Iliuzija, Karta za bal, Pepe le Moco, Obala u magli, Pekareva žena, Ljudska zver, Dan se radja, Pravila igre i drugi su neupitni klasici istorije filma, izmedju ostalog, i zbog toga što danas izgledaju kao da su snimljeni juče, a ne pre 90 i više godina. ( U tome je još jedan dokaz teze Pitera Bogdanovića; “stari filmovi ne postoje, postoje samo oni koje niste još uvek videli”.)
Doktor filosofije, neostvareni pisac, Jozef Gebels, ministar propagande i prosvećenja Trećeg Rajha, leta 1940 šalje u okupiranu Francusku Alfreda Grevena, pilota iz Prvog svetskog rata, ubedjenog mada svojeglavog naciste, u ulozi izvršnog producenta Kontinental studija, koji će biti jedan od studija zadužen za proizvodnju francuskih filmova.
Gebels, opsednut filmom kao orudjem za upravljanje masama odnosno nacijom insistirao je da francuzi nastave da snimaju filmove iako Francuska više ne postoji.
Dva meseca posle pada Francuske, 13 avgusta 1940 Marsel Panjol počinje snimanje filma Ćerka kopača bunara, u Marselju i Nici.
23. Maja 1944 Pjer Bilon počinje snimanje filma Gospodjica X.
Izmedju ta dva datuma je period kinematografije republike Viši, mnogima onda i danas poznatiji pod terminom Kinematografija Kolaboracionista, ili izdajica nacije. Moralne dileme i osude o tom periodu nisu nikad finalno razrešene, ali korektno dominantna presuda o izdaji nacije ne može da predhodi istorijskom razumevanju činjenica.
Gavran ili vrane
Scenario filma Gavran Žorža Kluzoa, adaptacija priče Luja Šavansa, smešten je u fiktivni gradić Sent Robin – “ ovde ili bilo gde” kao što piše na uvodnoj špici filma – koji je preplavljen anonimnim pismima, potpisanih imenom Gavran.
Doktor Remi Žermen, novi stanovnik grada, je glavna meta ovih pisama. Prvo pismo ga optužuje ga da ima ljubavnu aferu sa Laurom Vorze suprugom lokalnog psihijatra, kao i da vrši iliegalne abortuse.
Prve sekvence filma navode na razne sumnje u vezi doktora Žermena koje se pokazuju kao delimično istinite u polu svetlu bolnice / stambene zgrade gde svako svakoga nadgleda. Pored Laure Vorze, Žermen ima aferu sa Denise Sailens, nimfomankom invalidom koja glumi da je bolesna i na taj način ima potpunu pažnju Žermena u krevetu.
Poput epidemije, anonimna pisma kruže gradom u sve većem broju. U svakom pismu je Žermen centralna ličnost, što mnoge navodi na sumnju da je on pisac anonimnih pisama.
Istraga privatnog života doktora Žermena otkriva da je nekada u drugom delu zemlje, bio neuro hirurg kome je žena umrla na porodjaju zajedno sa detetom. Posle toga sa novim imenom je počeo novi život u Sent Robinu kao doktor opšte prakse.
Lokalna uprava sprovodi anonimnu grafološjku istragu medju stanovnicima gradića, tokom koje Denis pada u nesvest i time dovodi sebe u veliku sumnju da je ona pisac anonimnih pisama.
Ubrzo posle toga Žermen će saznati od Denis da je ona trudna i da je dete njegovo. Žermen prihvata da Denis i on imaju dete. Tama ovog filma ipak u sebi sadrži petit hepi end jedne afere.
U maniru trilera ranog Hičkoka (Kluzoa su više puta nazivali francuskim Hičkokom) Žermen dolazi do istinskog pisca pisama, doktora Vorzea supruga Laure Vorze. Laura će biti greškom smeštena u mentalnu instituciju, posle čega će doktor Vorze biti nadjen sa prerezanim grkljanom u svom kabinetu. Majka pacijenta koji je ranije u filmu izvršio samoubistvo u bolnici zbog jednog od pretećih pisama, osvetila se piscu anonimnih pisama, Gavranu.
Na nivou zapleta koji počiva na konstantnim minimalnim obrtima ovaj film ima strukturu beskrajnog lavirinta, pun cinizma, mizantropije i galskog fatalizma, obloženu provincijskom tamom nemačke okupacije, koja je reflektovana kroz anonimna pisma. U okupiranim teritorijama Rajha civili su u velikom broju bili anonimni doušnici.
U “višijevskim filmovima” odnosno francuskim filmovima za Francuze, omogućeni i kontrolisani od Nemaca, nema dodira sa tadašnjom francuskom realnošću. Po eskapističkoj formuli, priče su postavljene u imaginarnom vremenu, često bazirane na istinitim iako trivijalnim dogadjajima iz francuske istorije, što je slučaj i sa Gavranom, koji je baziran na istinitom dogadjaju iz 20- tih godina u jednom francuskom selu. Medjutim, svaki film pa i ovaj reflektuje skriveni obris stvarnosti.
Eskapistička melodrama sa komično – kriminalnim elementima je od Lubiča preko Hoksa do Strudžesa, klasična žanrovska kategorija igranog filma, koja je preuzeta iz vodvilja i pozorišta, naročito posle pojave “zvučnog” filma ili kada je publika mogla da čuje replike glumaca na bioskopskom platnu.
U Gavranu ništa nije komično, kriminal, veći ili manji, ne postoji, eskapistička melodrama je na ivici tragedije gde je egzitencija aktera odredjena količinom svakodnevnog očaja koji je uslovljen brojem i sadržajem anonimnih pisama. Gavran je stanovnike Sent Robina svojim pismima pretvorio u vrane koje panično grakću na visokim granama i ne mogu da polete ; u školi, na sahrani, u crkvi, u bračnom krevetu.
To izmedju ostalog svrstava Gavrana u zeitgeist amblem film, sa kojim niko nije bio zadovoljan, za vreme i posle rata, osim autora i malobrojne publike. Degolisti i Višijevci su film proglasili za “anti – francuski”, da bi ubrzo posle toga Žorž Kluzou bio zabranjen rad na filmu sledeće tri godine. Voila !
Francuski novi talas kasnih pedesetih nije favorizovao predhodne francuske autore. Hičkok, Ford, Hawks, Huston, Oldrič i ostali su za Godara, Trifoa, Šabrola i druge bili jedini bitni autori. Isto su postupali sa klasičnim holivudskim producentima, Selznikom, Talbergom, Vornerom; svesno zanemarujući činjenicu da je iza svakog klasičnog holivudskog filma stojao studio i producent.
Tako je Žorž Kluzo i mnogi drugi francuski reditelji klasičnog i Viši perioda ostao u senci pored puta, predhodno od mnogih pozvanih tada, definisan kao autor van vremena i stvarnosti.
Oto Premindžer je 1951 snimio rimejk Gavrana pod naslovom Trinaesto pismo, sa Lindom Darnel i Čarls Boajeom u glavnim ulogama. Film se dogadja u Kanadi, francuskom Kvebeku. Premidžerova verzija je rutinski izkopiran Kluzov film, skoro pa kadar po kadar, i ima značaj u istoriji filma kao talog originala, uprkos A produkciji Fox studija. Premindžer nije znao, ili nije mogao (pre je ovo drugo) da napravi svoj original, što je suština i značaj svakog filmskog rimejka.
Elkins Park, Pensilvanija, Jun 2026
Novi igrani film „Osmi Dilindžer“ (2026) DV Nikta očekuje svoju premijeru tokom ove godine.
Stella polare 