ENGLESKA IMENA, NEMAČKI ZVUK: MUZIKA KOJU JE ANGLOAMERIČKI SVET IGNORISAO, A ISTOK OBOŽAVAO (VLADAN JOVANOVIĆ)

Published on 1 septembra, 20261 septembra, 2026 autor: stellapolarebooksPostavi komentar

Zvuk Zapada izvan Zapada

Na nedavnoj konferenciji o savremenim svetskim kontroverzama, poput bujanja autoritarnih režima, sistematskog sejanja straha, intelektualnog konformizma i dogmatizacije nauke, postavio sam jednom britanskom kolegi pitanje: „Da li si ikada čuo za Italo-disko ili nemački disko-pop?“ Kada sam počeo da pevušim najveće hitove 80-ih, pogledao me je sa iskrenim iznenađenjem, iako je bio mojih godina. Nije prepoznao ni muzički pravac, a još manje pesmu. Ta reakcija bila je posebno zanimljiva jer je reč o muzici koja je koristila engleski jezik, engleske nazive i pop-estetiku, a ipak je ostala gotovo nepoznata u zemlji čiji je kulturni model preuzimala.

U toj tišini posle mog pitanja nalazi se možda najveći paradoks tzv. nemačkog disko-popa: bio je dovoljno privlačan da osvoji milione slušalaca širom sveta, ali nedovoljno “britanski” ili “američki” da uđe u antologiju pop-muzike. Nemački “evro-disko” nije bio samo zvuk sintisajzera, ritam-mašina, sekvencera, izraženih (oktavnih) bas-linija i zaraznih refrena, već i pokušaj evropske kontinentalne muzičke industrije da stvori sopstveni odgovor na dominaciju angloameričke kulture.

Uspon nemačke pop-industrije

Nemačka pop-muzika 80-ih razvijala se u trenutku velikih tehnoloških promena. Pojava sintisajzera, muzičke televizije i novih studijskih tehnika omogućila je nastanak komercijalnog zvuka zasnovanog na elektronici, preciznoj produkciji i pažljivo oblikovanom imidžu izvođača. Dok je Neue Deutsche Welle (Novi nemački talas) afirmisao nemački jezik i alternativni muzički izraz, drugi deo industrije okrenuo se internacionalnom popu na engleskom jeziku.

Nemački disko, koji se često smatra zapadnonemačkom varijantom šireg evropskog trenda poznatijeg kao Euro Disco, bio je tokom 80-ih jedan od najuspešnijih muzičkih pravaca u Zapadnoj Nemačkoj. Spajajući univerzalni jezik popa sa specifičnim produkcijskim stilom oblikovanim tehničkim inovacijama tog vremena, uživao je ogromnu popularnost na domaćem tržištu, mada je na međunarodnom planu i dalje ostajao u senci Italo-diska, britanskog sint-popa i novotalasnih bendova poput Duran Duran, Spandau Ballet, Human League, Depeche Mode, New Order, Tears for Fears, Pet Shop Boys, Erasure itd. Njegov uspeh počivao je na sofisticiranoj studijskoj produkciji, energičnim ritmovima, pamtljivim melodijama i savršenoj prilagođenosti radijskom i televizijskom formatu. Producent Diter Bolen (Dieter Bohlen) postao je oličenje ovog modela, naročito kroz projekte kao što su Modern Talking i C. C. Catch. Pritom, Bolen je među prvima prepoznao potencijale takve muzičke formule. Dok je nemački pop teško prodirao na angloameričko tržište, pažljivo proizvedeni evropski pop sa engleskim tekstovima, jasnim melodijama i prepoznatljivom scenskom estetikom nailazio je na prijemčivu publiku u drugim delovima sveta. Tako je ovaj muzički pravac stekao veliku slavu u Aziji, posebno u Japanu, Hong Kongu, Singapuru i Južnoj Koreji, gde je kombinacija elektronskog zvuka i futurističke estetike odgovarala kulturama koje su prolazile kroz ubrzanu modernizaciju.

Ipak, za razliku od britanskih izvođača koji su preko emisija poput Top of the Pops automatski postajali deo svetskog muzičkog nasleđa, najveće nemačke zvezde uglavnom nisu mogle ni izbliza dopreti do sličnog mesta u angloameričkoj istoriji muzike, uprkos milionima prodatih ploča i kultnom statusu širom kontinentalne Evrope i Dalekog Istoka. Izuzetak je bio Modern Talking, čiji je „Brother Louie“ dospeo na vrh britanske liste 1986. godine, ali nije otvorio vrata širem prihvatanju nemačkog popa. Sličan primer je švajcarski duo Double, čija je sofisticirana balada „The Captain of Her Heart“ postala hit u Velikoj Britaniji i SAD, ali ni on nije uspeo da protrese muzičku geografiju angloameričkog tržišta. S druge strane, Nena, koja nije pripadala tom muzičkom pravcu, uspela je 1984. da se domogne najgledanije britanske emisije, i to pevajući na nemačkom jeziku svoj hit “99 Luftballons“, koji je kasnije postao i uspešan singl na američkim listama. Njen uspeh pokazao je da nemački jezik sam po sebi nije bio smetnja, premda je ova pevačica ostala izuzetak koji nije doveo do boljeg prijema nemačke komercijalne muzike u britanskom kulturnom prostoru.

Ovaj muzički obrazac nije bio specifičan samo za nemačku scenu. Sličnu poziciju imali su i brojni drugi evropski izvođači koji su, pevajući na maternjem jeziku, uspevali da ostvare velike hitove, ali retko kada da trajno prodru u angloamerički muzički prostor, što je bio i svojevrsni tržišni paradoks i pitanje kulturnog autoriteta. Istina, istoriju popularne muzike nisu oblikovali samo muzičari i diskografske kuće, već i britanski i američki kritičari, novinari i mediji, koji su presudno uticali na to šta će postati deo zvanične “muzičke mode”. Takav odnos prema istoriji popularne muzike često je bio praćen izvesnom kulturnom arogancijom prema kontinentalnoj evropskoj pop-produkciji, koja je, uprkos komercijalnom uspehu, doživljavana kao manje autentična i umetnički manje vredna.

To se odnosilo i na brojne francuske, španske i italijanske izvođače: njihove pesme često su “žarile” Evropom, ali su u Velikoj Britaniji i SAD doživljavane kao egzotični rariteti, a nikako ravnopravni deo mejnstrima. Francuska pevačica Frans Gal (France Gall) sa pesmom „Ella, elle l’a”, kao i projekti poput „Paris Latino”, predstavljaju primere evropskih hitova koji su imali široku popularnost na kontinentu, ali nisu uspeli da naprave značajniji prodor na britanskom i američkom tržištu. Nasuprot tome, Desireless, engleski pseudonim iza koga se krila Francuskinja Klodi Frič-Mentrop (Claudie Fritsch-Mentrop) sa pesmom „Voyage, voyage”, italijanski duo Righeira sa „Vamos a la playa” i nešto kasnije mlada Korzikanka Alize (Alizée) sa „Moi… Lolita”, ostvarili su zapažen međunarodni uspeh zadržavši svoj jezički i kulturni identitet. Štaviše, Desireless je stigla do 5. mesta britanske liste singlova, dok je Alize dospela među 10 najuspešnijih singlova u Velikoj Britaniji.

Anglizacija identiteta: nemački pop postaje svetski proizvod

Jedna od ključnih osobina nemačkog disko-popa bila je anglizacija naziva projekata i izvođača. Izdavačke kuće poput zapadnoberlinskog Hansa Recordsa ulagale su u produkciju, vizuelni identitet i međunarodnu distribuciju, dok su emisije poput ZDF-Hitparade, Formel Eins i Peter’s Pop Show otvarale televizijski prostor za nove zvezde. Od 1987. godine MTV Europe dodatno je internacionalizovao evropsku pop-scenu i učinio nemačku produkciju vidljivijom izvan nacionalnih granica.

Zapadnonemačka pop-industrija bila je više delo producenata nego samih izvođača. Pored Ditera Bolena, među njenim najuticajnijim arhitektima bio je i Frank Farian, rođen kao Franz Reuther, koji je i sopstveno ime prilagodio angloameričkom zvuku. Njegovi projekti Boney M. i kasnije Milli Vanilli išli su tragom ideje o pop-zvezdama kao transnacionalnim brendovima, gde su ime, vizuelni identitet i zvuk trebalo da budu važniji od nacionalnog porekla izvođača. Sličnu logiku sledio je i producent Verner Tojnisen (Werner Theunissen), poznatiji pod umetničkim imenom Tony Hendrik, koji je zajedno sa svojom suprugom Karin van Haaren, a pod okriljem svoje izdavačke kuće Coconut Records, stvorio projekat Bad Boys Blue. Okupljajući članove različitog međunarodnog porekla (Jamajčanina, Engleza i Amerikanca), ovaj producentski bračni par je oformio grupu čiji je sâm sastav odražavao internacionalnu logiku nemačkog disko-popa: sliku koja nije počivala na jedinstvenom nacionalnom ili rasnom poreklu, već na zvuku, upečatljivoj predstavi i sposobnosti da se efikasno dopre do svetskog tržišta.

Brojni pevači i pevačice iz Zapadne Nemačke (idući tragom svojih italijanskih prethodnika) nastupali su pod imenima koja nisu otkrivala njihove korene, već su ih smeštala u imaginarni prostor međunarodnog popa. Birgit Hartmann postala je Patty Ryan, Josephine Hiebel Lian Ross, Caroline Müller C. C. Catch, Alexandra Breuer je odabrala umetničko ime Alexis, dok je Sandra Ann Lauer Cretu međunarodnoj publici bila poznata jednostavno kao Sandra. Isti obrazac srećemo i kod muških izvođača: Manfred Alois Segieth je postao Fancy, Ingo Broß je nastupao kao Grant Miller, Uwe-Michael Wischhof je bio Mike Mareen, Rolf Köhler je odabrao ime Alan Barry, dok je većina članova sint-pop grupe Alphaville (Big in Japan, Forever Young) iz Minstera takođe uzela anglicizovane pseudonime. Međutim, nije se menjalo samo ime. Čitav karakter nemačkog disko-popa bio je pažljivo oblikovan za međunarodno tržište. Nazivi projekata i bendova poput Modern Talking, Blue System, Silent Circle, The Hurricanes, Bad Boys Blue, London Boys, Milli Vanilli, ili austrijski bend Joy, zvučali su kao da pripadaju nekom širem angloameričkom prostoru. Čak i iza karikaturalnog scenskog imidža Fancyja (sa prenaglašenom šminkom, nakitom i teatralnom pojavom) krio se jedan od najuspešnijih autora evropskog disko-popa, čiji su hitovi godinama punili plesne podijume.

Dakle, engleski jezik bio je podjednako komunikaciono sredstvo i znak pripadnosti modernoj popularnoj kulturi. Isto tako, engleski pseudonim nije bio odricanje od sopstvenog porekla, već sredstvo za prevazilaženje političkih i kulturoloških granica. Danas bismo taj fenomen nazvali “transnacionalnim identitetom”, a krajem 70-ih i tokom 80-ih godina to je bila gotovo intuitivna strategija evropske muzičke industrije. Producenti iz Hamburga, Kelna, Zapadnog Berlina i Minhena shvatili su da publika možda neće lako prihvatiti nemački pop kao nemački proizvod, ali će prihvatiti melodiju, ritam i estetiku koja govori univerzalnim jezikom zabavne muzike.

Istovremeno, ova jezička strategija imala je i svoje naličje. Za deo angloameričke publike nesavršeni izgovor engleskog jezika, karakterističan za mnoge kontinentalne evropske izvođače, ponekad je zvučao neprirodno, pa čak i kao svojevrsno „skrnavljenje“ jezika. Upravo ta mešavina engleskih reči, stranog akcenta i evropske produkcijske estetike bila je jedan od razloga zbog kojih su ovi izvođači lakše prihvatani na drugim tržištima nego u Velikoj Britaniji i SAD.

Između Amerike i Evrope

Nemački disko-pop predstavljao je mnogo više od puke imitacije američkog diska s kraja 70-ih godina. Zapravo, jedan od najvažnijih prethodnika nemačkog popa bio je Italo-disko koji je početkom 80-ih pokazao da evropski producenti mogu itekako koristiti engleski jezik, futurističku estetiku i sintetizovani ton, a da pritom ne budu samo kopija američkog modela koji je tada već uveliko bio na izdisaju, transformišući se u R&B/soul i elektro-fank. Novi evropski zvuk se nadovezao na tu osnovu sa nemačkom produkcijskom preciznošću, snažnim osloncem na elektronski zvuk i ambicijom da ono što je Italo-disko započeo, bolje plasira evropskom tržištu.

U tom procesu važnu ulogu imao je i sve vidljiviji kosmopolitizam. Prisustvo crnih izvođača u pojedinim uspešnim projektima, poput Milli Vanilli, London Boys i Bad Boys Blue, bilo je deo šire estetike 80-ih koja je pop-muziku predstavljala kao globalni prostor, oslobođen strogih etničkih i rasnih granica. Nemački disko je tako pokušavao da stvori sliku kulture u kojoj su poreklo, jezik i nacionalna pripadnost postajali manje važni od zvuka i međunarodnog imidža. Svi izvođači bili su univerzalne pop-figure jednog novog prostora u kojem je ime moglo biti važnije od biografije, a melodija razumljivija od jezika. Nemačka verzija Italo-diska imala je organizovaniju industrijsku infrastrukturu, snažniju produkciju, ambiciju, samim tim i veće šanse da osvoji svetsko tržište.

Uprkos tome, za britanski i američki muzički ukus 80-ih godina, koji je autentičnost prepoznavao u bendovima, lokalnim scenama i geografskom poreklu, zapadnonemački disko-pop ostavljao je utisak nečega isuviše veštačkog, “bezdušnog”. Delovao je kao proizvod hi-tech studija za snimanje, opremljenih najsavremenijim nemačkim i japanskim instrumentima i opremom, oblikovan veštinom talentovanih producenata i pažljivo osmišljenim identitetima izvođača i bendova. Upravo je ta besprekorna proizvodnja, umesto da bude potvrda kvaliteta, u očima mnogih predstavljala dokaz njegove navodne neautentičnosti. Ono što je na Zapadu izgledalo kao njegova slabost, poput artificijelnosti i savršene produkcije, sa druge strane Gvozdene zavese je bilo upravo ono što ga je činilo privlačnim.

Za razliku od većine nemačkih disko-pop projekata, Milli Vanilli, koje je osmislio pomenuti Frank Farian nakon globalnog uspeha sa grupom Boney M, bili su u Minhenu od samog početka zamišljeni kao proizvod namenjen američkom tržištu: imali su pesme na engleskom, angloamerički imidž, fanki i hip-hop semplove bubnjeva i zvuk prilagođen zakonima američke muzičke industrije. Njihov debitantski album Girl You Know It’s True dospeo je na vrh liste Billboard 200 i iznedrio nekoliko singlova koji su stigli do prvog mesta. Međutim, spektakularan uspon završio se čuvenim “plejbek-skandalom”, koji je razotkrio veštačku prirodu tog projekta, odnosno, činjenicu da nijedan od dvojice članova grupe nije pevao na snimljenim pločama. Tako su Milli Vanilli na kraju jedini javno osramoćeni, iako praksa korišćenja tuđih vokala ili nastupa na plejbek tada nije bila neobična pojava. Uprkos skandalu koji je obeležio njihov pad i tragičnoj sudbini Roba Pilatusa, koji je nakon afere zapao u duboku depresiju i preminuo nekoliko godina kasnije, ovaj duet ostao je oličenje protivrečnosti između imidža, autentičnosti i žeđi za svetskom slavom.

Od Hamburga do Beograda: kasete, posteri i zvuk evropske modernosti

Uspeh nemačkog disko-popa u Istočnoj Evropi nije bio samo pitanje muzičkog ukusa, već i posledica specifičnih okolnosti Hladnog rata. Dok su britanski i američki izvođači predstavljali vrhunac zapadne popularne kulture, njihove ploče bile su skuplje, teže dostupne, a ponekad i ideološki osetljive. Nemački izvođači zauzimali su neku vrstu srednje pozicije: dolazili su iz susedne zemlje, a njihova izdanja su lakše stizala do istočnoevropske publike putem regionalnih distributivnih kanala i gastarbajterskih mreža. Istovremeno, zapadnonemački televizijski kanali poput ARD-a i ZDF-a, a od sredine 80-ih i privatne stanice poput RTL plus i Sat.1, pružali su važan prozor u svet zapadne pop-industrije, naročito za jugoslovensku publiku koja je bila izvan Varšavskog pakta, ali i za mnoge mlade Mađare, Čehoslovake i Poljake koji su svoje televizijske antene masovno okretali ka Zapadu.

Za mlađe generacije u ovim državama nemački disko-pop bio je prvi susret sa sintisajzerima, elektronskom produkcijom, muzičkim spotovima i drugim slikovnim kodovima savremenog konzumerizma. Odjeci ovog fenomena bili su vidljivi i u Jugoslaviji. Časopisi poput Džuboksa, Ćao i ITD-a, kao i nemačkog Bravo, nisu širili samo muziku već čitavu vizuelnu kulturu 80-ih: postere, omote ploča, modu… Trojica poznatih beogradskih producenata stvorila su domaću verziju “boj-benda” čiji se naziv Hladna braća ironično poigravao srpskim sinonimom (“topla braća”) za homoseksualne muškarce. Činjenica da su članovi grupe bili rođena braća dodatno je pojačavala ovu igru reči, diskretno odbacujući svaku moguću asocijaciju na homoseksualnost u patrijarhalnoj Srbiji. U isto vreme, u Beogradu se razvila i alternativna scena “minimal synth” entuzijasta na čelu sa Jevtom i Vračem, koji su osmislili i promovisali ženski trio Šizike i duet Max & Intro. Ovi potonji su koristili anglicizovane pseudonime, uprkos tome što su pevali na srpskom jeziku, koristeći se pretencioznim slengom beogradske urbane scene. Taj primer pokazuje da engleski jezik i imena nisu bili samo marketinška strategija muzičke industrije, već odraz duha novog vremena i pripadnosti međunarodnom muzičkom prostoru 80-ih. U tom kontekstu, engleski pseudonimi i tekstovi nemačkih izvođača nisu samo oblikovali njihov međunarodni izgled, već su dodatno učvršćivali utisak da pripadaju jednom širem, zapadnom svetu, kojem je publika s Istoka težila.

Najveća ironija nemačkog disko-popa je što je muzika proizvedena u zapadnom delu podeljene Evrope pronašla svoju najdublju emocionalnu vezu upravo tamo gde je taj svet decenijama bio iza političke granice. Ovaj muzički fenomen, koji je na angloameričkom Zapadu doživljavan kao potrošna pop-kultura ili “bofl”, lakše je prelazio političke granice nego ljudi, te je na Istoku postao važan deo kolektivnog sećanja. U Jugoslaviji i istočnoj Evropi postao je simbol tehnološkog napretka, kulturne otvorenosti i mogućnosti da se makar kroz muziku približi svetu iza skoro neprobojne političke granice.

Zvučni kraj Hladnog rata

Zanimljiva je koincidencija da se sumrak nemačkog disko-popa poklapa sa velikim istorijskim lomovima krajem 80-ih i početkom 90-ih godina XX veka. Dok su sintisajzeri i optimistični zvuci i rifovi ove scene počeli da ustupaju mesto novim trendovima, raspadao se i politički poredak koji je gotovo pola veka oblikovao Evropu. Pad Berlinskog zida, kraj socijalističkog lagera i tragični raspad Jugoslavije označili su nestanak sveta u kojem je ova muzika za mnoge predstavljala izraz eskapizma i nade. Nemački disko-pop je tako postao rezonantna metafora kraja jednog evropskog sveta podeljenog granicama, ali povezanog snovima o napretku, slobodi i pripadanju široj kulturnoj zajednici.

Moguće je da je zato ovaj muzički žanr ostao bez zasluženog mesta u zvaničnoj istoriji pop-muzike. Bio je previše evropski za angloameričke standarde, suviše međunarodan da bi postao nacionalni proizvod i, konačno, neraskidivo vezan za jednu epohu da bi tako lako preživeo njen kraj. Pre interneta i globalnih platformi, ova pop-scena je krčila prostor u kojem je pesma mogla pripadati svima i možda baš zbog toga predstavlja zanimljiv fenomen ne samo za muzikologiju već i za kulturnu istoriju Hladnog rata. Njegova popularnost pokazuje kako su muzika, televizija, časopisi i diskografska industrija stvarali zajednički evropski kulturni prostor davno pre interneta i političkog ujedinjenja kontinenta.

Konačni paradoks nemačkog disko-popa leži u tome što je muzika koja je nastojala da prevaziđe granice danas ostala najuže vezana upravo za period u kojem su one oblikovale evropsku političku i kulturnu stvarnost. Za mnoge slušaoce u istočnoj Evropi predstavljala je istovremeno deo svakodnevice i nagoveštaj drugačijeg sveta s druge strane tih granica. Otuda ne čudi što se veterani nemačkog pop-zvuka i danas vraćaju na festivalske bine u bivšim sovjetskim republikama, pred publiku koja je uz tu muziku odrastala. Ti susreti nisu samo nostalgično oživljavanje starih hitova, već i povratak vremenu u kojem su sintisajzerski zvuk i savremena produkcija označavali modernost, a engleski jezik u pesmama sugerisao pripadnost širem kulturnom prostoru. Iako nemački disko-pop nikada nije zauzeo mesto koje mu pripada u zvaničnim istorijama popularne muzike, ostao je upisan u kolektivno sećanje generacije koja je u njemu videla nagoveštaj otvorenijeg sveta i bezbrižnije budućnosti.

Maturska slika, Svetozarevo (Jagodina) 1987: Vladan Jovanović, Nataša Nikolić, Jasmina Pešić, Dejan Prvulović

„Nepristojna ponuda“ američkih bankara Jugoslaviji 1982. godine (Petar Dragišić)

Published on 17 oktobra, 20202 maja, 2023 autor: stellapolarebooks2 komentara

U proleće 1982. godine jedan crnogorski bankar sastao se u Njujorku sa visokim funkcionerima Chase Manhattan banke. Razgovor u Njujorku je pokazao da su na vrhu ove finansijske imperije (ali i u nekim drugim formalnim i neformalnim centrima američke političke i vojne moći) tada kurzirali ambiciozni scenariji za upravljanje galopirajućom jugoslovenskom krizom.

Kakvu su poruku Rokfeler i ostali faktori „koji su oblikovali budućnost sveta“ preko Vlade Radovića poslali Jugoslaviji i kako je Beograd reagovao na „nepristojnu ponudu“ njujorške finansijske elite?

Baš sve je početkom osamdesetih godina krenulo nizbrdo. Jugoslovenska federacija suočila se sa nizom problema koji su domaćoj i međunarodnoj javnosti pokazali neodrživost Titovog eksperimenta. Igrom istorije nevolje koje su Jugoslaviju snašle bile su ne samo brojne, već su se i vremenski podudarile, a eskalirale su gotovo neposredno po smrti čoveka koji ju je personifikovao. Ekonomsko zaostajanje najočitije je demonstrirano visokim spoljnim dugom, koji je dostigao 20 milijardi dolara i čije je servisiranje enormno opterećivalo jugoslovensku ekonomiju. Snažna kriza likvidnosti brukala je Jugoslaviju pred svetom i slala signale o mogućem bankrotu izvikanog socijalističkog modela. Cenu nespretno i neodgovorno vođene jugoslovenske privrede (iracionalno zaduživanje, „promašene investicije“ i sl.) plaćali su pre svega njeni građani. Devalvacija, visoka inflacija, oštre mere štednje, oborili su životni standard i poljuljali autoritet Brozovih sukcesora. Nestašice uvoznih proizvoda i sirovina (poput kafe i goriva), kao i učestali štrajkovi, najavljivali su još teže dane.

Nije Jugoslavija bila jedina država koja se u to vreme borila sa bremenom nagomilanih dugova. Setimo se samo tadašnje Poljske ili Rumunije. Međutim, Jugoslaviji su sreću kvarile i neke druge okolnosti. Ekonomski kolaps pratili su, naime, i nepovoljni trendovi međunacionalnih odnosa. Kontrarevolucija na Kosovu, koja je bila zaustavljena tek krajnjim naporima republičkog i saveznog represivnog aparata, predstavljala je pravu probu građanskog rata, a domaćoj i međunarodnoj javnosti poslala je poruku da je jugoslovensko društvo ne samo u krizi, već i pred konačnim slomom.

**Redovi za gorivo su obeležili sivu svakodnevicu Jugoslavije početkom osamdesetih**

Verovatno su bar neke od ovih tema prolazile kroz glavu Vlade Radovića, predstavnika Investicione banke iz Titograda, dok se u Njujorku jednog martovskog dana 1982. godine češljao i brijao pred sastanak sa visokim funkcionerima Chase Manhattan banke, jednog od najuticajnijih finansijskih instituta tog vremena. Ne znamo na koji je način Radović došao do ovog elitnog kruga i teško možemo da objasnimo zašto su ljudi koji „su oblikovali budućnost sveta“ odlučili da baš preko ovog crnogorskog bankara prenesu najvažnije političke poruke jugoslovenskom rukovodstvu. Danas to nije ni važno. Znamo, međutim, da se od Radovića tražilo da sa sadržajem razgovora upozna čelne ljude režima u Beogradu, pa se tako u najvišim krugovima jugoslovenske prestonice brzo pronela informacija o čudnom susretu Vlade Radovića sa dvojicom uticajnih njujorških bankara. Radović je, naime, o sadržaju razgovora obavestio Savezni sekretarijat za finansije, koji je zatim ovu osetljivu informaciju preneo jugoslovenskom premijeru (igrom slučaja takođe crnogorskom kadru) Veselinu Đuranoviću. Tim povodom hitno je održana prvo sednica najvišeg tela za nadzor bezbednosti zemlje – Saveznog saveta za zaštitu ustavnog poretka, a zatim i sednica Predsedništva SFRJ.

Tako se pred najuticajnijim ljudima Jugoslavije u proleće 1982. godine našla koncizna beleška koju je o razgovoru sa dvojicom potpredsednika Chase Manhattan banke – Čarlsom Šrederom (Charles Schroeder) i Rodžerom Robinsonom (Roger Robinson), sastavio Vlada Radović, a koja se danas nalazi u fondu „Predsedništvo SFRJ“, u Arhivu Jugoslavije.

Radović je već na početku ovog izveštaja naveo da su njegovi američki sagovornici pokazali skepsu u pogledu nastojanja Beograda da dobije sindiciran zajam, što su pripisali nepovoljnom stanju na međunarodnom tržištu kapitala, usled, pored ostalog, već pomenute krize likvidnosti u Rumuniji i Poljskoj. Polazeći od te premise Šreder i Robinson su, ističući da su oni „pravi prijatelji Jugoslavije“, preporučili da umesto izlaska na tržište Jugoslavija „zagrize metak“ i upotrebi devizne rezerve za premošćavanje akutnih finansijskih šupljina. Na tržište je, nastavio je dvojac Chase Manhattan banke, trebalo izaći najranije u jesen 1982. godine.

Razgovor u Njujorku se ubrzo preneo na teren politike, pokazujući da su na vrhu Chase Manhattan banke (ali i u nekim drugim formalnim i neformalnim centrima američke političke i vojne moći) tada kurzirali ambiciozni scenariji za upravljanje jugoslovenskom krizom. Razradu ovih scenarija Radovićevi sagovornici pravdali su svojim „dugogodišnjim i tradicionalnim prijateljstvom prema Jugoslaviji“. Ukratko, radilo se o solidnoj finansijskoj ponudi Jugoslaviji, koja je trebalo da spreči da kriza u Jugoslaviji otvori vrata jačanju sovjetskog uticaja u SFRJ i time poremeti osetljivi geopolitički ekvilibrijum u Beogradu: „Smatraju da Jugoslavija pripada Zapadu, a ne Istočnom bloku … i upravo zbog toga zajedno sa prijateljima koji su na visokim pozicijama u State Departmentu i NATO-u, uz znanje g. Rockefellera, razrađuju red poteza u slučaju da Jugoslavija, i pored uspjeha u zavođenju reda u kući na ekonomskom planu, dođe u situaciju da događaji van njenog uticaja zaprijete da ugroze njen integritet i njenu nezavisnu politiku (sa Istoka, naravno)… Imaju u vidu eventualnu vanrednu geopolitički krizu širih razmjera u kojoj mnoge stvari ne bi zavisile od same Jugoslavije. Osjećaju dužnost i odgovornost da priskoče u pomoć (NATO, State Department, banke na čelu sa Chase Manhattan, dakle one snage koje „shape the future of the world“) koja bi uzela oblik i finansijskih sredstava pod povoljnim uslovima (red veličina 1,5 milijardi $), što bi bilo dovoljno snažnoj privredi, kao što je jugoslovenska, da prevaziđe eventualne tekuće probleme u platnom bilansu.“

„Jugoslavija bi u tom slučaju trebalo
da se polako distancira od pokreta
nesvrstavanja,
jer joj tu ne leži suštinski interes,
već da se približi Evropskoj
ekonomskoj zajednici,
gde joj je pravo mjesto“.

Ovu ponudu Šreder i Robinson dopunili su i traženjem protivusluge. Ukratko, od Beograda se očekivalo da sprovede takve kadrovske rezove, koji bi Jugoslaviju skrenuli sa kursa neutralnosti i nesvrstavanja i odlučnije je približili Zapadu. Preporučili su da se na ključna mesta u saveznoj administraciji dovedu „najsposobniji i najmoderniji ljudi“, a da na vrhu piramide bude Stane Dolanc. Osim toga, naglasili su da bi podržali i „modernističke elemente u JNA da igraju mnogo važniju ulogu u tekućim poslovima“, što su obrazložili svojom procenom „da naši (jugoslovenski – P.D.) najsposobniji generali gledaju blagonaklono na približavanje Jugoslavije Zapadnoj Evropi i SAD“. Ove personalne promene trebalo je da olakšaju geopolitični zaokret Jugoslavije prema Zapadu: „Jugoslavija bi u tom slučaju trebalo da se polako distancira od pokreta nesvrstavanja, jer joj tu ne leži suštinski interes, već da se približi Evropskoj ekonomskoj zajednici, gde joj je pravo mjesto“.

Početkom maja 1982. godine o Radovićevom razgovoru sa visokim funkcionerima Chase Manhattan banke diskutovano je prvo na Savetu za zaštitu ustavnog poretka, a zatim na sednici Predsedništva SFRJ, pri čemu su oba puta iznete slične (negativne) percepcije ponude iz Radovićevog izveštaja. Prema ocenama Saveta za zaštitu ustavnog poretka, ideje koje su u razgovoru sa Radovićem izneli Čarls Šreder i Rodžer Robinson, nisu predstavljale samo stav američkog finansijskog kapitala, već se radilo o preovlađujućem stavu Vašingtona prema Jugoslaviji. Podvučeno je da je suština te linije procena SAD da akutna jugoslovenska kriza likvidnosti predstavlja pogodan povod da se na Jugoslaviju izvrši pritisak radi „dobijanja određenih političkih koncesija od SFRJ koje bi, objektivno, vodile ka gubljenju političke i ekonomske samostalnosti naše zemlje i napuštanju nesvrstane politike.“ Krajnji cilj je, prema oceni Saveta, trebalo da bude uvlačenje Jugoslavije u Evropsku ekonomsku zajednicu i njeno vezivanje za NATO. Navedena su i saznanja Saveznog sekretarijata za inostrane poslove da Stejt dipartment takve stavove usaglašava sa evropskim partnerima, pre svega sa SR Nemačkom. Kao signal da su takve teze prešle Atlantik ocenjen je nastup neimenovanog predstavnika jedne zapadnonemačke kompanije, koji je Jugoslaviji preporučio „preorijentaciju ukupne politike“ i okretanje Zapadu, koji bi zatim Jugoslaviji pružio „neophodnu pomoć“.

Polazeći od premise da bi nesposobnost Jugoslavije da servisira svoje finansijske obaveze ozbiljno ugrozila bezbednost zemlje i njen uhodani spoljnopolitički kurs članovi Saveta za zaštitu ustavnog poretka su podvukli potrebu uvođenja mera (uključujući i one restriktivne) za konsolidaciju spoljne likvidnosti SFRJ. Zaključeno je i da sadržaj razgovora Radovića sa njujorškim bankarima treba shvatiti „kao vrlo ozbiljno upozorenje“

Identični stavovi čuli su se i na sednici Predsedništva SFRJ, održanoj dva dana posle sednice Saveta za zaštitu ustavnog poretka. Predsednik Saveznog izvršnog veća Veselin Đuranović je, referišući se na belešku Vlade Radovića o sastanku u Njujorku, ocenio „da na Zapadu računaju sa našim (jugoslovenskim – P.D.) teškoćama (…) i sada pokušavaju da raznim pritiscima iznude odgovarajuće ustupke.“

Šef jugoslovenske diplomatije Josip Vrhovec uneo je malo optimizma tvrdnjom da prema procenama SSIP-a (Saveznog sekretarijata za inostrane poslove) „koncepcija vršenja pritiska na Jugoslaviju“ još uvek nije odnela prevagu u privrednim i političkim krugovima u SAD. Vrhovec je time ostalim članovima Predsedništva SFRJ indirektno sugerisao da predlozi koje su u razgovoru sa Vladom Radovićem izneli funkcioneri Chase Manhattan banke nisu predstavljali jedinstven stav američkih elita prema SFRJ. Otuda je Vrhovec konstatovao da će Amerikanci prema Jugoslaviji zauzeti fleksibilniju liniju, te da stoga jugoslovenske „političke šanse“ nisu male.

Diskusija na sednici Predsedništva SFRJ je pokazala da jugoslovensko rukovodstvo nije bilo spremno na bilo kakve političke koncesije u zamenu za inostranu finansijsku podršku. Umesto toga, predloženo je donošenje stabilizacionih mera u cilju obezbeđivanja spoljne likvidnosti zemlje. Opredeljenost jugoslovenskog državnog vrha za održanje Titovog spoljnopolitičkog nasleđa lapidarno je sažeo Draža Marković, podsetivši da je Broz povodom sličnih pritisaka javno isticao da Jugoslavija neće odstupati od svoje „politike nezavisnosti i samostalnosti“.

„Postavlja se pitanje zbog čega ne bismo i sada pokazali svetu da se i bez Tita ponašamo na način kako je on to činio. Naravno, ostaje za procenu da li, kada i ko to da učini.“ – Draža Marković

*****

Događaji koji su usledili posle „nepristojne ponude“ Chase Manhattan banke, koja je bila brižljivo skrivana od jugoslovenske i svetske javnosti, pokazali su da je jugoslovensko rukovodstvo odbacilo ideje ove finansijske instutucije o radikalnoj promeni spoljnopolitičkog kursa kao uslova za svežu finansijsku injekciju. Umesto bilateralne kombinacije sa Chase Manhattan bankom, Jugoslavija je spas potražila na drugi način. U akciji više međunarodnih finansijskih instituta (na prvom mestu MMF-a) i većeg broja zapadnih komercijalnih banaka Jugoslavija je ubrzo bila podržana paketom od nekoliko milijardi dolara, preko novih kredita i reprograma duga.

Jugoslavija je tako pokazala nespremnost da trguje svojom političkom autonomijom na međunarodnoj sceni u zamenu za pomoć Chase Manhattan banke, ali je morala da prihvati ustupke na drugom terenu. Stand-by aranžman sa MMF-om podrazumevao je nastavak stezanja kaiša, suočivši jugoslovensko stanovništvo sa traumatičnim krajem nežne socijalističke bajke.

Kao što Jugoslavija nije imala drugu opciju, bez mogućnosti izbora bile su i vodeće političke i finansijske ustanove Zapada. Stejt dipartment i državni podsekretar (nešto pre toga i američki ambasador u Beogradu) Lorens Iglberger pokazali su veliko interesovanje da se Jugoslavija, kao i 1948. godine, „održi na površini“. Za razliku od Chase Manhattan banke, oni Jugoslaviji nisu postavljali teške političke uslove, strahujući da bi se u slučaju okretanja leđa Jugoslaviji, Beograd približio Istoku (preko transakcija na bazi kliringa, barter aranžmana i sl.).

Novu vladu čekala je teška borba za izlazak iz dužničke krize – premijerka Milka Planinc i savezni sekretar za narodnu odbranu, admiral flote Branko Mamula

Ponuda Chase Manhattan banke, izneta u razgovoru Šredera i Robinsona sa Vladom Radovićem, pokazala je da su se na Zapadu početkom osamdesetih godina konstituisale dve linije prema Jugoslaviji. Prva je bila radikalna i polazila je od ideje da je nastupio trenutak da se posrnula nesvrstana Jugoslavija „ponudom koja se ne odbija“ konačno pretera zapadno od Gvozdene zavese. Drugi kurs prema Jugoslaviji je bio znatno konzervativniji, počivajući na strahovanjima da bi, lišen dostupne pomoći na Zapadu, Beograd mogao da se okrene Moskvi, čime bi se anuliralo sve što je posle 1948. godine Zapad politički i materijalno investirao u jugoslovensku emancipaciju od SSSR-a i socijalističkog lagera.

U izboru između ova dva (bez)izlaza jugoslovensko rukovodstvo nije imalo dileme. Samo par godina posle Titove smrti njegovi zbunjeni i višestrukom krizom zastrašeni epigoni nisu mogli ni da pomisle na raskid sa ključnim pravcima njegove spoljnopolitičke doktrine. Posle Radovićevog konspirativnog razgovora u Njujorku Jugoslavija je poživela tek jednu deceniju. Da li bi prihvatanje „nepristojne političke ponude“ Chase Manhattan banke i „ljudi koji su oblikovali budućnost sveta“ dovelo do drugačijeg ishoda? To nikad nećemo saznati.

Ponuda Chase Manhattan banke Beogradu, tako, nije promenila tok istorije socijalističke Jugoslavije, ali je po ko zna koji put na videlo iznela snažnu spregu sveta velikog novca i visoke politike. Ipak, ponekad i ponegde ti „savezi elita“ (kao u slučaju kojim se ovaj tekst bavi) nisu dovoljno jaki da proizvedu opipljivije rezultate. U proleće 1982. godine inercija Titovog nasleđa pokazala se kao dovoljno visoka prepreka.

Petar Dragišić